Αρχαία Ήλιδα

Περιγραφή:

Η Ήλιδα ή Ήλις ήταν πόλη-κράτος της αρχαίας Ηλείας, πολύ κοντά στην αρχαία Ολυμπία, και καταλάμβανε την περιοχή που σήμερα εκτείνεται από το χωριό Παλιόπολη (που λέγεται και Νέα Ήλιδα) στα νοτιοανατολικά, Μπουχιώτη (ή αλλιώς Αυγείο) στα νοτιοδυτικά και Καλύβια στα δυτικά. Κατά τη μυθολογία ιδρύθηκε από τον Όξυλο, γιο του Αίμονα και της Γόργης, ο οποίος σε κάποιες παραδόσεις αναφέρεται και ως ο ιδρυτής των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Όξυλος, ο οποίος καταγόταν από την Αιτωλία, ίδρυσε την Ήλιδα ενώνοντας όλα τα πολίσματα που προϋπήρχαν στην περιοχή, και έγινε ο πρώτος βασιλιάς της.

Η Ήλιδα έδινε μεγάλη βαρύτητα στην οργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων, οι οποίοι ήταν πεντετηρικοί, τελούνταν δηλαδή μετά το πέρας κάθε τετραετίας. Την περίοδο των αγώνων, αλλά και πιο πριν, όλη η περιοχή έσφυζε από ζωή, καθώς έναν μήνα πριν την έναρξη των αγώνων όλοι οι αθλητές υποχρεούνταν να έρθουν στην Ήλιδα για να προπονηθούν. Πολλοί έρχονταν μαζί με φίλους και συγγενείς, από διάφορα μέρη της χώρας.

Στην πόλη της Ήλιδας υπήρχαν πάρα πολλοί ναοί και ιερά, όπως ήταν ο ναός των Χαρίτων, ο ναός του Σειληνού, ο ναός του Άδη, το ιερό της Τύχης, το ιερό του Διονύσου, το τέμενος του Αχιλλέα και πολλά άλλα. Η πόλη γνώρισε μεγάλη ευημερία, μέχρι περίπου τον 4ο αιώνα, που άρχισαν σιγά σιγά να φαίνονται τα πρώτα σημάδια παρακμής. Το οριστικό τέλος επήλθε κάποιους αιώνες αργότερα, με τον καταστροφικό σεισμό του 6ου αιώνα μ.Χ.

Η Ήλιδα υπήρξε από τις σημαντικότερες ελληνικές πόλεις κατά την αρχαιότητα. Η κατοίκησή της έγινε στους προϊστορικούς χρόνους και κατά τη μυκηναϊκή περίοδο αποτέλεσε ανεξάρτητο βασίλειο, το οποίο έφτασε σε μεγάλη ακμή τον 6ο π.Χ. αιώνα, έκοβε μάλιστα και δικά του νομίσματα, που διακρίνονταν για την καλλιτεχνία τους. Την περίοδο της μεγάλης ακμής της η Ήλιδα απαρτιζόταν από τέσσερις περιφέρειες: την Πισάτιδα, την Τριφυλία, την Ακρώρεια και την Κοίλη Ήλιδα, που ήταν η εύφορη πεδιάδα στην οποία απλωνόταν το βασίλειο. Οι Ηλείοι ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με την κτηνοτροφία και τη γεωργία, ευνοούμενοι από το πλούσιο έδαφος της πεδιάδας, αλλά και το ήπιο κλίμα της περιοχής. Πέρα από τις ασχολίες αυτές, μέλημά τους ήταν και οι Ολυμπιακοί Αγώνες, στη διοργάνωση των οποίων συνέβαλλαν καθοριστικά.

Σημαντικό ρόλο στην κοινωνία της Ήλιδας έπαιζαν οι γυναίκες, στις οποίες είχε ανατεθεί η διαχείρηση των κοινών, καθώς και η διοργάνωση των Ηραίων, που ήταν πανελλήνιοι αγώνες κοριτσιών προς τιμήν της Ήρας. Οι αγώνες τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια.

Τα οικοδομήματα

Η πόλη διέθετε πολλά κτίρια· σύμφωνα με τον Παυσανία, ο οποίος την επισκέφτηκε στις περιηγήσεις του, υπήρχε παλαίστρα, γυμνάσιο, πολλοί ναοί, ιερά, τεμένη και στοές, όλα κοσμημένα με όμορφα έργα τέχνης. Υπήρχε το ιερό της Τύχης, το ιερό του Διονύσου με το άγαλμα του θεού, έργο του Πραξιτέλους, το ιερό των Χαρίτων με τα ξύλινα αγάλματά τους, το ιερό του Απόλλωνα Ακεσίου, ο οποίος λατρευόταν ως θεραπευτής, με το άγαλμά του, ο ναός του Σειληνού, ο ναός της Αθηνάς με το χρυσελεφάντινο άγαλμά της, που την απεικόνιζε ως Εργάνη, με κράνος με πετεινό, ο ναός της Αφροδίτης Ουράνιας με το χρυσελεφάντινο άγαλμά της, έργο του Φειδία, ο ναός του Σωσίπολη, τον οποίο οι Ηλείοι θεωρούσαν προσωποποίηση του Δία, επίσης ναός του Άδη, της Αρτέμιδος Φιλομείρακος, των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, καθώς και τα τεμένη του Άδη και της Αφροδίτης Πανδήμου. Εκτός από τα λατρευτικά κτίρια, υπήρχε επίσης γυμνάσιο, παλαίστρα, λουτρά, καθώς επίσης και θέατρο: το θέατρο είναι κτίσμα του 4ου αιώνα και δεν περιλάμβανε κερκίδες, παρά οι θεατές κάθονταν στα πρανή του κοίλου. Κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους υπέστη διάφορες μετασκευές, ενώ λίγο αργότερα εγκαταλείφθηκε και ο χώρος του χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο.

Η παρακμή

Η μεγάλη ακμή που είχε σημειώσει η Ήλιδα άρχισε σιγά-σιγά να ξεθωριάζει τον 4ο αιώνα π.Χ. Το 146 π.Χ. υποτάχθηκε στους Ρωμαίους. Την περίοδο εκείνη η πόλη αποτέλεσε μια σωστή ρωμαϊκή επαρχία, επεκτεινόμενη με βίλες και λουτρά, πολλά εκ των οποίων χτίστηκαν επάνω στα παλαιότερα κλασικά οικοδομήματα. Το οριστικό τέλος επήλθε όταν ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α’ απαγόρευσε τη διεξαγωγή των Ολυμπιακών Αγώνων το 393 μ.Χ., κάτι που ζημίωσε την πόλη, καθώς οι αγώνες αυτοί ήταν μία σημαντική πηγή της ευημερίας της. Ο καταστροφικός σεισμός του 6ου αιώνα μ.Χ. έσβησε και την τελευταία ελπίδα ανάκαμψης.

Οι ανασκαφές

Η πόλη πρωτοεντοπίστηκε από περιηγητές κατά τον 19ο αιώνα, καθώς τα ερείπιά της ήταν ακόμα ορατά. Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν την περίοδο 1911-1914 από το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Otto Walter. Σήμερα η Αρχαιολογική Εταιρεία συνεχίζει κατά περιόδους τις ανασκαφές, ενώ κάποιες σωστικές ανασκαφές πραγματοποιούνται από την Ζ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Πάνω από 120 οικισμοί έχουν έρθει μέχρι στιγμής στο φως, ενώ εχουν εντοπιστεί περίπου 200 θέσεις.

Σε σχετικά πρόσφατα χρόνια ήλθε στο φως στη θέση Λακκαθέλα, της κοινότητας Δάφνης, μυκηναϊκό νεκροταφείο, όπου ανεσκάφησαν 12 πλούσιοι θαλαμωτοί τάφοι, ασύλητοι, οι οποίοι αποκάλυψαν πλούσια κτερίσματα. Η θέση ανακηρύχθηκε αρχαιολογικός χώρος και ενδέχεται να έχει κι άλλα να μας αποκαλύψει στο μέλλον.

Όλα όσα αποκάλυψαν οι ανασκαφές συγκεντρώνονται από το 1981 σε μία ενιαία συλλογή, την Αρχαιολογική Συλλογή της Ήλιδας, η οποία περιλαμβάνει ευρήματα από την Πρωτοελλαδική έως τη Ρωμαϊκή εποχή, συμπεριλαμβανομένων αγγείων, ειδωλίων, αγαλμάτων, όπλων, επιτύμβιων στηλών και πολλών άλλων. Ιδιαίτερη θέση εδώ κατέχει το ψηφιδωτό δάπεδο έπαυλης του 3ου αιώνα μ.Χ., με παραστάσεις των εννέα Μουσών και των άθλων του Ηρακλή.